Першая банкаўская ўстанова на тэрыторыі сучаснай Беларусі з’явілася 8 студзеня 1870 г., калі быў падпісаны Указ Сената Расійскай імперыі аб заснаванні ў Гомелі гарадскога грамадскага банка. З гэтага часу і бярэ свой пачатак гісторыя станаўлення і развіцця банкаўскай сістэмы Беларусі.

Пераход да сучаснай двухузроўневай банкаўскай сістэмы ў незалежнай Беларусі быў пачаты на аснове прыняцця 14 снежня 1990 г. двух заканадаўчых актаў — Закона Рэспублікі Беларусь № 465‑XII «Аб банках і банкаўскай дзейнасці» і Закона Рэспублікі Беларусь № 464‑XII «Аб Нацыянальным банку Рэспублікі Беларусь». Гэтыя нарматыўныя прававыя дакументы вызначылі новую структуру банкаўскай сістэмы, першы ўзровень якой прадстаўляе Нацыянальны банк (цэнтральны банк), а другі яе ўзровень утвараюць банкі (у дзеючым заканадаўстве — іншыя банкі ў форме акцыянерных таварыстваў). У сучасных умовах асноўным нарматыўным прававым дакументам, які вызначае функцыянаванне банкаўскай сістэмы, з’яўляецца Банкаўскі кодэкс Рэспублікі Беларусь.

Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь

Гомельскае аддзяленне Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь

Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь — цэнтральны банк і дзяржаўны орган Рэспублікі Беларусь, дзейнічае выключна ў інтарэсах краіны. Ажыццяўляе дзейнасць у адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, Банкаўскім кодэксам Рэспублікі Беларусь, законамі Рэспублікі Беларусь, нарматыўнымі прававымі актамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, уласным Статутам. Асноўнымі мэтамі дзейнасці Нацыянальнага банка з’яўляюцца: падтрыманне цэнавай стабільнасці; забеспячэнне стабільнасці банкаўскай сістэмы Рэспублікі Беларусь; забеспячэнне эфектыўнага, надзейнага і бяспечнага функцыянавання плацежнай сістэмы. Нацыянальны банк распрацоўвае Асноўныя напрамкі грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь і сумесна з Урадам Рэспублікі Беларусь забяспечвае правядзенне адзінай грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь у парадку, устаноўленым заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; з’яўляецца для банкаў крэдыторам апошняй інстанцыі, ажыццяўляючы іх рэфінансаванне; ажыццяўляе эмісію грошай; ажыццяўляе эмісію каштоўных папер Нацыянальнага банка; фарміруе золатавалютныя рэзервы па ўзгадненні з Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і кіруе імі ў межах сваёй кампетэнцыі; ажыццяўляе валютнае рэгуляванне і валютны кантроль у адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь; рэгулюе крэдытныя адносіны; рэгулюе і арганізуе грашовае абарачэнне; устанаўлівае правілы і парадак ажыццяўлення банкаўскіх аперацый; рэгулюе дзейнасць банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый; ажыццяўляе банкаўскі нагляд; устанаўлівае ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь парадак дзяржаўнай рэгістрацыі банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый і ажыццяўляе іх дзяржаўную рэгістрацыю; ажыццяўляе ліцэнзаванне банкаўскай дзейнасці; ажыццяўляе маніторынг фінансавай стабільнасці; арганізуе функцыянаванне плацежнага рынка Рэспублікі Беларусь, аўтаматызаванай сістэмы міжбанкаўскіх разлікаў, а таксама ўстанаўлівае спосабы і парадак забеспячэння выканання абавязацельстваў, якія ўзнікаюць пры міжбанкаўскіх разліках па аперацыях з выкарыстаннем банкаўскіх плацежных картак, эмітаваных банкамі; ажыццяўляе фарміраванне і развіццё адзінай разліковай і інфармацыйнай прасторы.

Будынак «Беларусбанка» ў Мінску

Ядро банкаўскага сектара (банкі другога ўзроўню) на пачатковым этапе складалі: «Белаграпрамбанк», «Белзнешэканомбанк», «Белпрамбудбанк», а таксама Ашчадны банк БССР, якія былі сфарміраваны ў 1991 г. у выніку пераўтварэння былых спецыялізаваных дзяржаўных банкаў СССР.

На канец 1992 г. банкаўская сістэма налічвала 25 банкаў з 447 філіяламі. Доля дзяржавы ў капітале банкаў была дастаткова высокай (у Ашчадбанку — 100 %, у «Белпрамбудбанку» — 66,5 % і каля 35 % у «Белаграпрамбанку» і «Белзнешэканомбанку»). Па выніках 1994 г. колькасць банкаў вырасла да 48. Бурны працэс стварэння новых банкаў у краіне быў абумоўлены перш за ўсё высокім попытам эканомікі на паслугі фінансавага пасрэдніцтва на пачатковым этапе развіцця фінансавага рынку.

З мэтай павышэння надзейнасці банкаў і гарантавання зваротнасці ўкладаў насельніцтва Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паскоранымі тэмпамі павялічваў патрабаванні да банкаў па мінімальным памеры статутнага капіталу. У выніку некаторыя банкі спынілі сваю дзейнасць, іншыя былі рэарганізаваны шляхам зліцця з буйнейшымі банкамі («Вестбанк» — з «Прыёрбанкам», «Віткамбанк» — з «Белбізнесбанкам», «Амкадорбанк» — з «Белзнешэканомбанкам»). На канец 1995 г. колькасць банкаў скарацілася да 41.

Нягледзячы на пэўныя станоўчыя тэндэнцыі, узровень макраэканамічных параметраў банкаўскага сектара Беларусі заставаўся нізкім. На 1 студзеня 2001 г. адносіна сукупных актываў банкаў да ВУП была ў 2,6 раза ніжэй за ўзровень гэтага паказчыка ў 1992 г., а аб’ём крэдытаў банкаў эканоміцы ў адносінах да ВУП у 2000 г. у параўнанні з 1992 г. зменшыўся ў 2,8 раза і на 1 студзеня 2001 г. склаў 14,9 %.

Прыцягненне і размяшчэнне банкамі рэсурсаў характарызавалася: ростам долі банкаў з пераважным удзелам у статутным фондзе дзяржаўных органаў і юрыдычных асоб, заснаваных на дзяржаўнай форме ўласнасці, у актывах банкаўскага сектара — з 66 да 78 %; неадпаведнасцю пасіваў і актываў па тэрмінах; нізкай удзельнай вагой у пасівах банкаў прыцягнутых сродкаў з доўгімі тэрмінамі, што стрымлівала магчымасць іх выкарыстання для інвесціравання. Банкаўскі сектар заставаўся слаба абароненым ад сістэмных рызык, перш за ўсё крэдытнай рызыкі і рызыкі ліквіднасці. Узровень капіталізацыі банкаў, які вымяраецца сукупным капіталам банкаўскай сістэмы да ВУП, адставаў ад аналагічнага паказчыка ў развітых краінах.

Актыўны ўдзел дзяржавы ў статутных фондах банкаў вызначаў стратэгію развіцця банкаўскага сектара і напрамкі размеркавання фінансавых рэсурсаў у эканоміцы.

Стрымальнае ўздзеянне на развіццё банкаўскага сектара на працягу шэрага гадоў аказвалі недастатковая эфектыўнасць грамадскай вытворчасці (высокая матэрыялаёмістасць і энергаёмістасць вытворчасці ВУП, нізкі ўзровень прадукцыйнасці працы і канкурэнтаздольнасці прадукцыі айчынных таваравытворцаў), захаванне множнасці курсаў беларускага рубля на валютным рынку краіны і абмежаванні яго функцыянавання, высокія тэмпы інфляцыі, няўстойлівае сальда гандлёвага балансу, абмежаванасць дзяржаўных золатавалютных рэзерваў.

Рэалізацыя дзяржавай праграмы макраэканамічнай і фінансавай стабілізацыі ў пачатку 2000‑х гг., а таксама спрыяльная дынаміка знешнеэканамічных фактараў садзейнічалі істотнаму павышэнню эфектыўнасці функцыянавання ўсіх галін эканомікі і сацыяльнай сферы, што вызначыла змену асноўных тэндэнцый у развіцці банкаўскага сектара. Перыяд 2001–2010 гг. характарызаваўся дынамічным развіццём фінансава-крэдытных устаноў. Да пачатку 2006 г. адносіна капіталу банкаўскага сектара да ВУП склала 6,3 %, актываў банкаўскага сектара да ВУП — 32,2 %, патрабаванні банкаў да эканомікі выраслі да 20,3 %. Назіраўся рост долі доўгатэрміновых крэдытаў у крэдытным партфелі банкаў і актывізацыя спажывецкага крэдытавання і крэдытавання жыллёвага будаўніцтва (пераважна на льготных умовах). Банкі сталі актыўна ўкараняць тэхналогіі экспрэс-крэдытавання і праекты па продажы тавараў у крэдыт, інтэрнэт-паслугі і паслугі, што аказваюцца з дапамогай інфакіёскаў і мабільнай сувязі. Пашырылася сфера разлікаў з выкарыстаннем плацежных банкаўскіх картак.

Будынак «Белінвестбанка» ў Мінску

На 1 студзеня 2006 г. на рынку банкаўскіх паслуг функцыянавалі 30 банкаў. Адной з важных асаблівасцей інстытуцыйнага развіцця банкаўскага сектара ў 2001–2005 гг. было істотнае памяншэнне колькасці філіялаў банкаў з 529 да 440, што звязана з аптымізацыяй банкамі філіяльнай сеткі, пераходам іх на сучасныя тэхналогіі работы. Быў павялічаны з 1 верасня 2008 г. памер (квота) удзелу замежнага капіталу ў банкаўскай сістэме Рэспублікі Беларусь з 25 да 50 %.

У выніку на канец 2010 г. актывы банкаў выраслі да 78,3 % ВУП, уласны капітал — да 10,8 % ВУП. Характэрнай асаблівасцю інстытуцыйнага развіцця банкаўскага сектара ў 2006–2010 гг. з’яўлялася наяўнасць устойлівай тэндэнцыі да змены структуры ўласнасці: у названы перыяд налічвалася 26 банкаў з удзелам замежнага капіталу, у т. л. 9 банкаў — са стопрацэнтным замежным капіталам. Доля замежных інвестыцый у сукупным статутным фондзе банкаў на 1 студзеня 2011 г. вырасла да 24,02 %.

У банку

У 2011 г. у сувязі з праблемамі фінансавання дэфіцыту бягучага рахунку плацежнага балансу і недастатковага ўзроўню міжнародных валютных рэзерваў былі зніжаны рэйтынгі шэрага беларускіх банкаў, што ўскладніла іх доступ да міжнародных рынкаў капіталу. Высокая крэдытная актыўнасць банкаў ва ўмовах недахопу доўгатэрміновых рэсурсаў выклікала пастаянную неабходнасць у падтрыманні ліквіднасці банкаўскага сектара. Ва ўмовах істотных карэкціровак абменнага курсу беларускага рубля для банкаў абвастрылася праблема крэдытнай рызыкі з боку кліентаў, якія атрымлівалі выручку ад рэалізацыі прадукцыі ў беларускіх рублях.

Аднак і ў гэтых няпростых умовах забяспечвалася стабільная работа банкаўскага сектара. Падтрыманне банкамі праблемных актываў на бяспечным узроўні адбывалася шляхам рэфінансавання праблемнай запазычанасці і спісання за баланс безнадзейнай запазычанасці за кошт сфарміраваных спецыяльных рэзерваў. Урадам і Нацыянальным банкам праводзілася актыўная работа па зніжэнні аб’ёмаў крэдытаў, якія накіроўваліся на фінансаванне дзяржаўных праграм і мерапрыемстваў.

Будынак МТБанка ў Мінску

У выніку крызісныя праявы 2011 г. былі пераадолены. Ужо ў 2‑м паўгоддзі 2011 г. аднавіўся прыток тэрміновых рублёвых дэпазітаў насельніцтва ў банках. З верасня пачаў аднаўляцца аб’ём тэрміновых укладаў насельніцтва ў замежнай валюце. Агульны ўзровень схільнасці банкаўскага сектара фінансавым рызыкам дасягнуў свайго максімуму ў лістападзе і снежні 2011 г., пасля чаго стаў зніжацца.

Банкаўскі сектар працягваў аказваць неабходную фінансавую падтрымку эканоміцы, у першую чаргу накіраваную на развіццё экспартна арыентаваных і імпартазамяшчальных вытворчасцей і паслуг. Аднак правядзенне жорсткай грашова-крэдытнай палітыкі мела важны пабочны эфект у выглядзе замяшчэння рублёвых крэдытаў валютнымі, якія склалі ⅔ ад агульнага прыросту патрабаванняў банкаў да эканомікі.

Будынак «Прамбудбанка» ў Мінску

У 2013–2014 гг. Нацыянальным банкам быў прыняты шэраг макрапрудэнцыйных мер па абмежаванні валютнага крэдытавання і павышэнні эфектыўнасці выкарыстання фінансавых рэсурсаў. Гэты этап развіцця банкаўскага сектара характарызаваўся пагаршэннем знешнеэканамічнай кан’юнктуры, якая праявілася ў запаволенні росту эканомік краін — асноўных гандлёвых партнёраў Рэспублікі Беларусь і сусветнай эканомікі ў цэлым. Павялічылася доля нерэнтабельных і нізкарэнтабельных прадпрыемстваў. Гэта негатыўным чынам адбілася на выніках работы банкаў. Найбольш значнай рызыкай, якая ўздзейнічала на фінансавую ўстойлівасць банкаўскага сектара, заставалася крэдытная. Тым не менш прымальны ўзровень устойлівасці банкаўскага сегмента фінансавага рынку быў вытрыманы.

У наступныя гады вялікая ўвага стала надавацца не столькі павелічэнню аб’ёмаў крэдытавання, колькі павышэнню яго эфектыўнасці. Банкі і прадпрыемствы сталі старанна аналізаваць усе стадыі крэдытавання праектаў, у першую чаргу з дзяржаўнай падтрымкай. Тэмпы росту патрабаванняў банкаў да эканомікі падтрымліваліся на ўзроўні, які не стварае дадатковых пагроз для макраэканамічнай збалансаванасці. Адначасова прымаліся меры па павышэнні даступнасці крэдытаў для малога і сярэдняга бізнесу.

На пачатак 2019 г. у Беларусі былі зарэгістраваны 24 дзеючыя банкі. У 19 банках прысутнічаў замежны капітал, пры гэтым у 14 банках доля замежных інвестараў у статутным фондзе перавышала 50 %. Краінамі — інвестарамі ў банкаўскую сістэму Беларусі выступалі Расія, Аўстрыя, Кіпр, Вялікабрытанія, ААЭ, Казахстан, Швейцарыя, Іран, Латвія, Германія, ЗША, Чэхія, Грузія, Польшча і інш. У Рэспубліцы Беларусь знаходзілася 5 прадстаўніцтваў замежных банкаў: 2 прадстаўніцтвы банкаў Расійскай Федэрацыі, прадстаўніцтвы банкаў Кітайскай Народнай Рэспублікі, Германіі, Міждзяржаўнага банка. Беларускімі банкамі адкрыта за мяжой 6 прадстаўніцтваў. У банкаўскай сістэме працавалі больш за 44 тыс. чалавек, што склала каля 1 % ад эканамічна актыўнага насельніцтва. Актывы банкаў склалі больш за 80 % сукупных актываў фінансавага сектара, або 61 % ВУП.

На пачатак 2025 г. у Рэспубліцы Беларусь функцыянаваў 21 банк. З агульнай колькасці 4 — банкі з пераважным удзелам (больш за 50 %) у статутным фондзе дзяржаўных органаў і юрыдычных асоб, заснаваных на дзяржаўнай форме ўласнасці, 14 банкаў маюць пераважную долю ў статутным фондзе замежнага капіталу, 3 банкі — прыватныя. Доля актываў дзяржаўных банкаў да сукупных актываў банкаўскай сістэмы склала 65 %, банкаў з замежным удзелам — 33,5 %. Нацыянальным банкам 11 банкаўскіх арганізацый аднесены да сістэмна значных банкаў: 1‑я група значнасці — ААТ «Ашчадны банк «Беларусбанк», ААТ «Белаграпрамбанк», «Прыёрбанк» ААТ, ЗАТ «Альфа-Банк»; 2‑я група значнасці — ААТ «Белгазпрамбанк», ААТ «Белзнешэканомбанк», ААТ «АшчадБанк», ААТ «Беларускі банк развіцця і рэканструкцыі «Белінвестбанк», ЗАТ «МТБанк», ЗАТ ВТБ (Беларусь), ААТ «Беларускі народны банк». Гэта адлюстроўвае іх ступень уплыву і важнасць для беларускай эканомікі, вызначае патрабаванні цэнтральнага банка да кіравання рызыкай. На працягу 2024 г. «Прыёрбанк» ААТ і ЗАТ «БТА Банк» памянялі ўласнікаў. У першым выпадку уласнікам стала кампанія, зарэгістраваная ў ААЭ, у другім — казахстанская кампанія SNRG Capital Eurasia. У сувязі са зменай акцыянераў і стратэгічнага напрамку дзейнасці найменне ЗАТ «БТА Банк» зменена на ЗАТ «НеаБанк Азія».

У 2024 г. банкаўскі сектар захоўваў устойлівасць і дэманстраваў рост эфектыўнасці ў параўнанні з 2023 г. Памер нарматыўнага капіталу на 1 студзеня 2025 г. склаў 22,8 млрд руб., павялічыўшыся за 2024 г. на 14,5 %. Асноўнай крыніцай росту нарматыўнага капіталу па банкаўскім сектары з’явіліся прыбытак мінулых гадоў, пацверджаны аўдытарскай арганізацыяй, і прыбытак бягучага года з улікам яго выкарыстання. Каэфіцыент дастатковасці нарматыўнага капіталу ў параўнанні з сітуацыяй на 1 студзеня 2024 г. не змяніўся (на 1 студзеня 2025 г. — 19,9 %). Адносіна сярэдняга аб’ёму актываў банкаў да ВУП у снежні 2024 г. склала 53,6 %.

У 2024 г. дзейнасць беларускіх банкаў была накіравана на аказанне падтрымкі і садзейнічання рэальнаму сектару эканомікі. Беларускія банкі працавалі ва ўмовах узмацнення санкцыйных абмежаванняў. Нягледзячы на дзеючыя абмежаванні, беларускія банкі працягнулі абслугоўванне насельніцтва і бізнесу, змаглі захаваць устойлівасць і прыбытковасць. На фоне фінансавых крызісаў у замежных краінах беларускай банкаўскай сістэме ўдалося забяспечыць надзейнае функцыянаванне і своечасовае абслугоўванне кліентаў, не дапусціць банкруцтва сістэмаўтваральных банкаў, пастаянна нарошчваць актывы і ўласны капітал. Паказчыкі функцыянавання банкаўскага сектара адпавядалі індыкатарам эканамічнай бяспекі. Трэба асабліва адзначыць і сацыяльную місію беларускіх банкаў, якія актыўна ўдзельнічаюць у рэалізацыі праектаў па будаўніцтве спартыўных збудаванняў, устаноў аховы здароўя і адукацыі, аказваюць падтрымку адоранай моладзі, інвалідам і шматдзетным сем’ям.

Рэспубліка Беларусь стала адной з першых краін, дзе пачата практычнае прымяненне тэхналогіі блокчэйн у рабоце банкаў. На яе аснове рэалізаваны прыкладныя задачы па вядзенні рэестраў банкаўскіх гарантый і аперацый з каштоўнымі паперамі на Беларускай валютна-фондавай біржы. У прыярытэце таксама развіццё інвестыцыйнага банкінгу, дыстанцыйнага абслугоўвання, механізмаў рэструктурызацыі і сек’юрытызацыі, актывізацыя выкарыстання штучнага інтэлекту, фінансавых інструментаў тэрміновых здзелак, стварэнне ўмоў для дзейнасці банкаў у сферы калектыўных інвестыцый. Дзякуючы банкам таксама ажыццяўляюцца разліковыя аперацыі паміж суб’ектамі гаспадарання, абслугоўванне фізічных асоб. Істотная частка даходаў, якую зарабляюць банкі, ідзе на развіццё сэрвісаў і распрацоўку найноўшых тэхналогій, якія забяспечваюць камфорт для кліентаў і бяспеку правядзення банкаўскіх аперацый.