• Станаўленне грашова-крэдытнай палітыкі

• Таргетаванне абменнага курсу (2000–2014 гг.)

• Бягучы рэжым грашова-крэдытнай палітыкі: манетарнае таргетаванне

Станаўленне грашова-крэдытнай палітыкі

Грашова-крэдытная палітыка — гэта неад’емная частка макраэканамічнай палітыкі, якая ўключае комплекс мер, што прызначаны для кіравання сукупным попытам праз умовы грашовага рынку для дасягнення камбінацыі канчатковых мэт, у якія ўваходзяць цэнавая стабільнасць, захаванне ўстойлівага валютнага курсу, фінансавая стабільнасць і садзейнічанне збалансаванаму эканамічнаму росту. У мандаце Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь (НБРБ) цэнавая стабільнасць замацавана ў якасці асноўнай мэты грашова-крэдытнай палітыкі. Аднак такой яна з’яўляецца толькі таму, што садзейнічае стабільнаму эканамічнаму росту. Больш таго, агульная карціна развіцця краіны сведчыць, што грашова-крэдытная палітыка ў Беларусі, як частка макраэканамічнай палітыкі, фактычна была накіравана не толькі на зніжэнне інфляцыі, але і на падтрыманне эканамічнага росту і занятасці. Па сутнасці, няяўнай мэтай грашова-крэдытнай палітыкі, г. зн. не абазначанай у мандаце Нацыянальнага банка, заўсёды заставаўся эканамічны рост. Для дасягнення гэтых мэт Нацыянальны банк на працягу ўсёй гісторыі свайго існавання некалькі разоў мяняў рэжымы грашова-крэдытнай палітыкі ў пошуках найбольш адэкватнай стратэгіі ў зменлівых эканамічных умовах. За гады незалежнасці Рэспублікі Беларусь грашова-крэдытная палітыка значна трансфармавалася і асноўным вынікам гэтай трансфармацыі стала зніжэнне ўзроўню інфляцыі да адназначных лічбаў — у 2024 г. прырост індэкса спажывецкіх цэн (снежань 2023 г. да снежня 2024 г.) склаў 5,2 %.

Запушчаная яшчэ ў пачатку 1990‑х гг. інфляцыя, якая стала вынікам дэрэгулявання цэн на постсавецкай прасторы, аказалася асабліва высокай у Беларусі. Нават калі не браць у разлік гіперінфляцыю пачатку—сярэдзіны 1990‑х гг., сярэдняя інфляцыя (індэкс спажывецкіх цэн, снежань да снежня папярэдняга года) за апошнія 25 гадоў (2000–2024 гг.) склала 24,2 %. За гэты ж перыяд у сярэднім па краінах СНД узровень інфляцыі ў гадавым выражэнні склаў усяго 10,4 %, а ў Расіі — 9,9 %. У той жа час феноменам беларускай мадэлі эканомікі стала тое, што, нягледзячы на адносна высокі ўзровень інфляцыі, эканоміка развівалася дастаткова дынамічна, у т. л. у параўнанні са сваімі суседзямі, якія функцыянавалі пры значна больш стабільных цэнах. Падзенне ВУП у 1990‑я гг. было менш значным, чым у іншых краінах СНД, а аднаўленне пачалося раней і ажыццяўлялася хутчэй. Сярэднія тэмпы прыросту ВУП у Беларусі за гэты ж перыяд (2000–2024 гг.) былі вышэй, чым у Расіі (4 % супраць 3,1 %).

Першы этап развіцця грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь (1991–1999 гг.) характарызаваўся множнасцю мэт гэтай палітыкі. Гэта было абумоўлена як складанымі ўмовамі, выкліканымі глыбокім трансфармацыйным эканамічным спадам у былых рэспубліках СССР (1991–1995 гг.) і фінансава-эканамічным крызісам 1998 г., так і адсутнасцю вопыту правядзення самастойнай эканамічнай і фінансавай палітыкі.

Грашова-крэдытная палітыка была заклікана садзейнічаць пераадоленню крызісу плацежнай сістэмы і агульнага спаду ў эканоміцы праз пашырэнне крэдытавання эканомікі і падтрымання ліквіднасці банкаў, і ў той жа час аднаўленню пакупніцкай здольнасці грошай. Спроба дасягнуць адначасова некалькі рознанакіраваных мэт разам са складанай сітуацыяй на знешніх рынках прывяла да фарміравання значных дысбалансаў у эканоміцы. У 1992–1995 гг. сярэднегадавыя тэмпы інфляцыі перавысілі 1 300 %. Знізіць тэмпы прыросту цэн да двухзначных лічбаў удалося толькі ў 1996 г. У мэтах фінансавай стабілізацыі Нацыянальны банк перайшоў да рэстрыктыўнай грашова-крэдытнай палітыкі. Дзеля гэтага ў 1994–1996 гг. былі задзейнічаны такія інструменты, як павышэнне працэнтных ставак, абмежаванне прыросту чыстага ўнутранага крэдыту і фіксацыя абменнага курсу беларускага рубля.

Рост рэальных працэнтных ставак пры фіксаваным абменным курсе стымуляваў рост унутраных зберажэнняў у эканоміцы Беларусі. Прынятыя Нацыянальным банкам і Урадам Рэспублікі Беларусь дзеянні дазволілі дамагчыся адноснай стабільнасці ў грашова-крэдытнай сферы. І хоць тэмпы інфляцыі заставаліся двухзначнымі аж да 2005 г., менавіта адносна мяккая грашова-крэдытная палітыка дазволіла пазбегнуць крызісу неплацяжоў і росту бартэрных здзелак, якія атрымалі шырокае распаўсюджванне ў іншых краінах былога СССР і сталі перашкодай аднаўленчага росту. Стабілізацыя ў грашова-крэдытнай сферы забяспечыла рост рэальнага аб’ёму ВУП Рэспублікі Беларусь на 2,8 % у 1996 г.

З сярэдзіны 1995 г. з мэтай паскарэння макраэканамічнай стабілізацыі было пашырана выкарыстанне адміністрацыйных метадаў рэгулявання грашова-крэдытнай сферы. Адначасова ажыццяўлялася стымуляванне ўнутранага попыту з дапамогай больш мяккай манетарнай палітыкі, прымяненне якой, як меркавалася, павысіць узровень манетызацыі эканомікі праз рост грашовай прапановы, а следам за гэтым дазволіць павялічыць тэмпы эканамічнага росту. Высокая інфляцыя і нестабільнасць абменнага курсу сталі цаной, якую прыйшлося заплаціць за стабілізацыю эканамічнага росту.

Згодна з гэтай палітыкай з 1996 па 1999 г. праводзілася планамернае пашырэнне грашовай прапановы (рыс. 1), пераважна за кошт прадастаўлення Нацыянальным банкам ільготных рэсурсаў Ураду і эканоміцы. Пры гэтым падтрымлівалася нізкая стаўка рэфінансавання і абменны курс беларускага рубля, які адміністрацыйна рэгуляваўся. У значнай ступені за кошт гэтага было дасягнута павелічэнне тэмпаў прыросту ВУП у кароткатэрміновым перыядзе. Аднак у доўгатэрміновым перыядзе, не падмацаваны цэнавай стабільнасцю, рост аказаўся няўстойлівым (рыс. 2).

У выніку адміністрацыйнага рэгулявання абменнага курсу да сярэдзіны 1999 г. на валютным рынку краіны існавала 5 абменных курсаў: афіцыйны, наяўны ў банках, для аперацый з банкамі-нерэзідэнтамі і курс ценявога рынку (наяўны і безнаяўны), разрыў паміж якімі дасягаў значных велічынь. Такая палітыка, апроч росту спекулятыўных аперацый на валютным рынку, вяла да пагаршэння цэнавай канкурэнтаздольнасці прадпрыемстваў-экспарцёраў і дэфіцыту валюты для аплаты крытычнага імпарту. Неэфектыўнасць выкарыстання фіксаванага курсу нацыянальнай валюты і назапашаныя валютна-грашовыя дыспрапорцыі выклікалі неабходнасць дэвальвацыі беларускага рубля і лібералізацыі валютнага рынку.

Аднак дэвальвацыя беларускага рубля з прычыны высокай імпартаёмістасці прадукцыі беларускіх прадпрыемстваў і нягібкасці цэн на ўнутраным рынку заканамерна прывялі да ўсплёску інфляцыі (індэкс-дэфлятар ВУП, які адлюстроўвае рост усіх цэн у эканоміцы, у 1999 г. дасягнуў 316,8 %). Ва ўмовах высокай інфляцыі і рэгулявання намінальных працэнтных ставак апошнія заставаліся адмоўнымі ў рэальным выражэнні (рыс. 3). Вынікам стала страта пакупніцкай здольнасці беларускага рубля і яго прывабнасці як сродку зберажэння, што прывяло да валютызацыі эканомікі. Сітуацыю пагоршыў сусветны фінансавы крызіс 1998 г., які асабліва моцна ўдарыў па асноўным гандлёвым партнёры — Расіі.

Новая канцэпцыя грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь была распрацавана ў 1999 г. Галоўным змяненнем было забеспячэнне стабільнасці абменнага курсу беларускага рубля на аснове рухомай фіксацыі, што запатрабавала пераходу на адзіны курс беларускага рубля, які ажыццёўлены да 2000 г.

Таргетаванне абменнага курсу (2000–2014 гг.)

Выбар абменнага курсу ў якасці намінальнага якара грашова-крэдытнай палітыкі тлумачыўся высокім узроўнем адкрытасці эканомікі Рэспублікі Беларусь, якая вымяралася адносінай знешняга гандлю да ВУП, што вышэй за адзінку, з прычыны чаго дэвальвацыя нязменна адбівалася на інфляцыі з-за высокай імпартнай складаючай у затратах на вытворчасць прадукцыі. Акрамя таго, з прычыны працяглай гісторыі высокай інфляцыі і перманентных дэвальвацый беларускага рубля, склалася ўстойлівая сувязь паміж дэвальвацыйнымі і інфляцыйнымі чаканнямі насельніцтва і прадпрымальнікаў. Згодна з палітыкай таргетавання абменнага курсу Нацыянальны банк ажыццяўляе інтэрвенцыі на валютным рынку толькі для згладжвання рэзкіх ваганняў курсу ў межах пазначанага калідора і папаўнення валютных рэзерваў, у той час як яго дынаміка будзе залежаць галоўным чынам ад попыту і прапановы. З-за дамінавання долі Расійскай Федэрацыі ў структуры знешняга гандлю асноўным арыенцірам выступаў абменны курс беларускага рубля да расійскага рубля, аднак са студзеня 2009 г. пачаў таргетавацца курс кошыка валют, які складаецца ў роўных долях з долара, еўра і расійскага рубля. Пасля склад кошыка мяняўся разам са змяненнем складу асноўных гандлёвых партнёраў.

Гэтая палітыка прывяла да адноснай стабілізацыі намінальнага абменнага курсу беларускага рубля аж да эканамічнага крызісу 2008 г. (рыс. 4). У выніку інфляцыя (індэкс спажывецкіх цэн, снежань да снежня папярэдняга года) знізілася са 168,5 % у 2000 г. да 8,4 % у 2007 г., што дазволіла зменшыць стаўку рэфінансавання і ў канчатковым выніку працэнтныя стаўкі крэдытна-дэпазітнага рынку (рыс. 3). Гэта прывяло да павышэння даступнасці крэдытаў для прадпрыемстваў і насельніцтва, росту інвестыцый і павышэння тэмпаў эканамічнага росту.

У цэлым гэта была дастаткова паспяховая ўмерана жорсткая грашова-крэдытная палітыка, якая мела антыцыклічную накіраванасць (рыс. 5). Некаторае змякчэнне палітыкі ў 2007 г. было выклікана ростам цэн на расійскі газ больш як у 2 разы, што абумовіла рост інфляцыі, павышэнне дэвальвацыйных чаканняў і адток рублёвых укладаў насельніцтва. Адказам на гэта стаў рост ставак па пастаянна даступных аперацыях Нацыянальнага банка на фінансавым рынку. Калі ў якасці меры жорсткасці палітыкі ўзяць змяненне ў тэмпах прыросту грашовага агрэгата М3 (у выпадку змякчэння манетарнай палітыкі тэмпы росту павялічваюцца, і наадварот), то аб узмацненні жорсткасці манетарнай палітыкі сведчаць адмоўная розніца ў тэмпах прыросту М3 існуючага і папярэдняга перыядаў, якая назіралася ў перыяд 2004–2009 гг. Гэта адпавядала стадыі бізнес-цыкла ў эканоміцы Рэспублікі Беларусь, якая дэманстравала інтэнсіўны рост. У якасці паказчыка бізнес-цыкла эканомікі звычайна выкарыстоўваецца разрыў ВУП. Рознанакіраванасць гэтых двух паказчыкаў (разрыў ВУП і змяненне ў тэмпах прыросту М3) сведчыць аб антыцыклічным характары палітыкі, якая якраз і садзейнічае макраэканамічнай стабілізацыі і эканамічнаму росту. Гэта адзін з самых паспяховых перыядаў у грашова-крэдытнай палітыцы, якая праводзілася ў мэтах недапушчэння перагрэву эканомікі і макраэканамічнай стабілізацыі.

Значныя знешнія шокі, выкліканыя сусветным фінансава-эканамічным крызісам 2008–2009 гг., прывялі да памяншэння паступленняў ад экспарту, павелічэння адмоўнага сальда гандлёвага і плацежнага балансу. Нягледзячы на намаганні Нацыянальнага банка і Урада (рост пакупкі валюты на ўнутраным рынку і аб’ёму знешніх пазык) узровень золатавалютных рэзурваў заставаўся недастатковым. У пачатку крызіснага 2008 г. яны пакрывалі 1,7 месяца імпарту пры норме пакрыцця трохмесячнага аб’ёму імпарту (крытэрый Рэддзі). Скарачэнне знешніх крыніц фінансавання і дэфіцыт плацежнага балансу, які расце, абумовілі недастатковасць сродкаў на правядзенне валютных інтэрвенцый у мэтах падтрымкі курсу беларускага рубля на фоне ўзрастаючых знешніх шокаў. Для стабілізацыі сітуацыі на валютным рынку Нацыянальны банк у кастрычніку—снежні 2008 г. павялічыў узровень працэнтных ставак па інструментах рэгулявання ліквіднасці.

Для падтрымання цэнавай канкурэнтаздольнасці беларускай прадукцыі ў студзені 2009 г. была праведзена карэкціроўка абменнага курсу беларускага рубля (курс беларускага рубля да долара ЗША знізіўся на 20,5 %, да еўра — на 20,3 %, да расійскага рубля — на 17,3 %), а для абмежавання інфляцыйнага ціску павышаны стаўкі рэфінансавання і стаўкі па аперацыях Нацыянальнага банка, што, безумоўна, дапамагло пазбегнуць рэзкага скачка інфляцыі (рыс. 4).

У 2010 г. у мэтах змякчэння спаду ў эканоміцы з прычыны адмоўнага знешняга шоку і стымулявання ўнутранага попыту была праведзена буйнамаштабная рэсурсная падтрымка банкаў з боку Нацыянальнага банка. Манетарная экспансія ў спалучэнні з мяккай бюджэтна-падатковай палітыкай і ростам заработнай платы абумовіла рост попыту на валюту, які не мог быць нейтралізаваны аперацыямі на адкрытым рынку, што прывяло ў канчатковым выніку да валютнага крызісу 2011 г. У кастрычніку 2011 г. была ажыццёўлена дэвальвацыя курсу беларускага рубля да долара ЗША. Трохразовае абясцэненне беларускага рубля, якое выклікала, у сваю чаргу, значнае паскарэнне інфляцыі, вымусілі Нацыянальны банк узмацніць жорсткасць манетарнай палітыкі. З канца 2011 г. было скарочана эмісійнае крэдытаванне банкаўскага сектара, спынена нярынкавае фінансаванне банкаў, працэнтныя стаўкі па інструментах грашова-крэдытнага рэгулявання былі павышаны ў 4 разы. Прынятыя меры дазволілі стабілізаваць сітуацыю ў грашова-крэдытнай сферы і пачаць паступовае зніжэнне працэнтных ставак па меры зніжэння інфляцыі.

У 2012–2014 гг. пачалося адноснае змякчэнне грашова-крэдытнай палітыкі (рыс. 5), хаця крэдытная палітыка ў параўнанні з перыядам 2008–2010 гг. стала больш жорсткай. Рэальныя працэнтныя стаўкі нават з улікам ставак па льготных крэдытах падтрымліваліся на станоўчым узроўні (рыс. 3). Акрамя гэтага, у перыяд 2012–2014 гг. узмацнялася жорсткасць сістэмы абавязковага рэзервавання.

Вынікамі прынятых мер сталі істотнае запаволенне інфляцыйных працэсаў у 2012–2014 гг., забеспячэнне збалансаванасці валютнага рынку, падтрыманне ўзроўню золатавалютных рэзерваў.

Чарговым шокам для грашова-крэдытнай сістэмы Рэспублікі Беларусь стала рэзкае абясцэненне расійскага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 2014 г. У выніку цэнавая канкурэнтаздольнасць беларускага экспарту на расійскі рынак рэзка пагоршылася. Як вынік, парушыўся баланс попыту і прапановы на ўнутраным рынку, які парадзіў рост дэвальвацыйных спадзяванняў эканамічных агентаў. Неабходнасць аднаўлення цэнавай канкурэнтаздольнасці беларускай прадукцыі на знешніх рынках і балансу на валютным рынку абумовілі неабходнасць новай дэвальвацыі беларускага рубля ў 2014 — пачатку 2015 г. Аднак гэта заканамерна прывяло да павышэння ўзроўню валютызацыі фінансавай сістэмы.

У доўгатэрміновым перыядзе (большым, чым 5 гадоў) мэты дасягнення стабільнасці абменнага курсу і цэн могуць быць узаемадапаўняльныя. Аднак у кароткатэрміновым перыядзе адначасовае дасягненне абедзвюх мэт практычна немагчыма. Фокус на дасягненні знешняй стабільнасці (абменнага курсу) на практыцы не быў тоесны ўнутранай стабільнасці (цэн). Больш таго, любыя вонкавыя ўзрушэнні і дысбалансы выклікалі яшчэ большыя катаклізмы на ўнутраным фінансавым рынку. Вопыт таргетавання абменнага курсу ў Беларусі пацвердзіў немагчымасць эфектыўнага выкарыстання дадзенай стратэгіі працяглы час. Ужыванне дадзенага рэжыму прывяло да сур’ёзных негатыўных наступстваў:

• зніжэнню даверу эканамічных агентаў да беларускага рубля і грашова-крэдытнай палітыкі ў цэлым;

• павышэнню ўзроўню даларызацыі эканомікі;

• высокаму ўзроўню інфляцыйна-дэвальвацыйных чаканняў;

• скарачэнню тэрмінаў размяшчэння насельніцтвам рублёвых укладаў у банках на фоне высокіх рэальных працэнтных ставак;

• зніжэнню ўзроўню золатавалютных рэзерваў на фоне росту дзяржаўнага доўгу.

Усё гэта прывяло да неабходнасці змены рэжыму грашова-крэдытнай палітыкі.

Бягучы рэжым грашова-крэдытнай палітыкі: манетарнае таргетаванне 

З 2015 г. Нацыянальны банк кардынальна змяніў падыходы да правядзення грашова-крэдытнай палітыкі.

Па‑першае, цэнавая стабільнасць была абвешчана ў якасці асноўнай мэты грашова-крэдытнай палітыкі. Мандат па забеспячэнні цэнавай стабільнасці быў заканадаўча замацаваны ў Статуце Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь (2017 г.) і Банкаўскім кодэксе (2018 г.).

Па‑другое, дасягненне мэты па інфляцыі прадугледжвалася ажыццяўляць пры дапамозе кантролю за грашовай прапановай. Выбар Нацыянальнага банка быў пабудаваны на аналізе работы ўсіх каналаў трансмісійнага механізма ў Рэспубліцы Беларусь. Працэнтны канал працаваў не ў поўнай меры, што звязана з сістэмай размеркавання рэсурсаў у рамках дзяржаўных праграм па льготных працэнтных стаўках і значнымі аб’ёмамі валютнага крэдытавання. Найбольш эфектыўным каналам трансмісіі манетарнай палітыкі быў манетарны, г. зн. рэгуляванне грашовай масы з выкарыстаннем грашовага агрэгата М3 (шырокая грашовая маса). У аснове такой палітыкі ляжыць перадумова аб тым, што цэнтральны банк можа ўплываць на інфляцыю толькі ўскосна, а на грашовую масу яму значна лягчэй уплываць напрамую, і паколькі колькасць грошай у эканоміцы крытычна для інфляцыі, таргетаванне грашовай масы павінна дапамагчы паспяхова яе знізіць.

Па‑трэцяе, быў ажыццёўлены пераход да больш гібкага руху абменнага курсу — рэалізацыі курсавой палітыкі ў рэжыме кіраванага плаваючага курсу. Са студзеня 2015 г. пачаў выкарыстоўвацца механізм прывязкі курсу беларускага рубля да кошыка валют, склад і вагавыя каэфіцыенты якога мяняліся ў залежнасці ад змянення долі валют у знешнегандлёвым абароце Беларусі. Валютныя інтэрвенцыі Нацыянальнага банка сталі праводзіцца толькі для згладжвання пікавых ваганняў кошту кошыка замежных валют у аб’ёмах, якія забяспечваюць станоўчае сальда куплі-продажу Нацыянальным банкам замежнай валюты ў сярэднетэрміновым перыядзе. Гэта падкрэслівае, што сярэднетэрміновая дынаміка курсу вызначаецца фундаментальнымі фактарамі: выдаткамі вытворчасці, канкурэнтаздольнасцю эканомікі. Гібкая палітыка курсаўтварэння дазволіла Нацыянальнаму банку засяродзіцца на вырашэнні задачы па кіраванні грашовай прапановай праз інструменты рэфінансавання (выемкі), мінімізаваўшы ўплыў валютнага канала на грашовую масу. Гэта азначае, што абменны курс, з аднаго боку, хутчэй рэагуе на знешнія шокі, згладжваючы негатыўныя эфекты для знешняга гандлю, з другога боку, яго больш зменлівая дынаміка спрыяе пашырэнню практыкі самастойнага кіравання валютнымі рызыкамі суб’ектамі гаспадарання і развіццю валютнага рынку, што зніжае нагрузку на бюджэт, умацоўвае фінансавую стабільнасць краіны і садзейнічае абмежаванню інфляцыйных працэсаў.

Прыярытэтам працэнтнай палітыкі Нацыянальнага банка застаецца падтрыманне станоўчага ўзроўню рэальных працэнтных ставак у эканоміцы. У якасці ключавой стаўкі, якая вызначае кошт грашовых рэсурсаў і фарміруе дынаміку стаўкі аднадзённага рынку міжбанкаўскіх крэдытаў і ў канчатковым выніку ставак крэдытнага і дэпазітнага рынкаў, выступае стаўка рэфінансавання. Дадзеная стаўка ўстанаўліваецца на ўзроўні, які забяспечвае дасягненне мэты па інфляцыі. Пры гэтым яе ўзровень павінен вызначацца чаканай (а не фактычнай) інфляцыяй, зыходзячы з наяўнасці часавага лага ўздзеяння працэнтнай стаўкі на інфляцыю.

Выбар манетарнага таргетавання ў якасці рэжыму грашова-крэдытнай палітыкі ў Рэспубліцы Беларусь быў абгрунтаваны шэрагам практычных меркаванняў:

• шырокая грашовая маса дэманстравала ўстойлівую ўзаемасувязь з дынамікай інфляцыі, што забяспечвала падкантрольнасць выканання Нацыянальным банкам асноўнай мэты манетарнай палітыкі праз кіраванне прамежкавым арыенцірам;

• стабільная функцыя попыту на грошы, што дазваляла Нацыянальнаму банку прагназаваць дынаміку шырокай грашовай масы і яе агрэгатаў;

• устойлівая прычынна-следчая сувязь паміж аперацыйным арыенцірам і шырокай грашовай масай дазваляла дасягаць прамежкавай мэты з дапамогай аперацыйнай мэты. Схематычна рэжым адлюстраваны на рыс. 6.

Дзякуючы рэжыму манетарнага таргетавання Нацыянальнаму банку ўпершыню за гісторыю свайго існавання ўдалося дамагчыся адназначных тэмпаў інфляцыі і зніжэння яе валацільнасці. Нягледзячы на ўсплёск інфляцыі ў 2022 г. сярэднегадавыя тэмпы росту цэн за апошнія 8 гадоў (2017–2024 гг.) склалі 7,2 %. Запаволенне інфляцыйных працэсаў дазволіла ажыццявіць зніжэнне намінальных працэнтных ставак у эканоміцы і павысіць давер да грашова-крэдытнай палітыкі. Забяспечаны стабілізацыя на валютным рынку і рост золатавалютных рэзерваў, памер якіх на пачатак

2025 г. перавысіў 8,9 млрд долараў ЗША. Працягваюцца працэсы дэвалютызацыі эканомікі: валютная складаючая шырокай грашовай масы знізілася на 1 студзеня 2025 г. да 39 % (у снежні 2014 г. доля замежнай валюты ў шырокай грашовай масе складала 60 %).

Акрамя таго, толькі пачынаючы з 2018 г. палітыка Нацыянальнага банка стала насіць антыцыклічны характар, што, безумоўна, спрыяла збалансаванаму эканамічнаму росту. Да гэтага перыяду яна была пераважна працыклічнай, г. зн. некарэктнай з пункту гледжання садзейнічання эканамічнаму росту, што асабліва яскрава праявілася ў перыяд рэцэсій у 2011 і 2015–2016 гг.

У апошнія гады стала ясна, што ва ўмовах адкрытай эканомікі і фінансавага рынку, які развіваецца і спараджае разнастайныя фінансавыя інструменты, кантраляваць грашовыя агрэгаты даволі складана, паколькі па меры ўскладнення эканомікі ўтвараюцца новыя віды ліквіднасці. Фактычная ліквіднасць сістэмы з’яўляецца эндагеннай. У сучасным свеце роля безнаяўных грошай моцна ўзрасла і, як вынік, хуткасць абарачэння грошай можа мяняцца вельмі хутка. З гэтага вынікае, што пераменная ў манетарнай сферы, якую Урад у рэчаіснасці можа кантраляваць, — гэта працэнтныя стаўкі. Кантроль над грашовай масай у эканоміцы з невялікай глыбінёй развіцця фінансавай сферы, якой з’яўляецца Рэспубліка Беларусь, застаецца дастаткова актуальным, паколькі здольнасці генерыраваць дадатковыя грошы ў такой сістэме абмежаваны. Тым не менш у 2021 г. выкарыстанне намінальнага якара (сярэдняй шырокай грашовай масы) не дазволіла дасягнуць пазначаных мэт. Правядзенне жорсткай грашова-крэдытнай палітыкі (прырост сярэдняй шырокай грашовай масы склаў -3,7 %) не змагло спыніць інфляцыю, выкліканую ў значнай меры знешнімі фактарамі (9,8 %).

Больш таго, устойлівай сувязі паміж грашовымі агрэгатамі і ўзроўнем інфляцыі не назіраецца, аб чым сведчаць дадзеныя рыс. 7.

Відавочна, таргетаванне грашовай масы больш не дазваляе гэтак жа паспяхова змагацца з інфляцыяй, як гэта было 10 гадоў назад. Акрамя азначаных вышэй прычын, пераход да больш эфектыўнага рэжыму грашова-крэдытнай палітыкі вызначаецца наступнымі фактарамі: па‑першае, пры дасягненні інфляцыяй адназначных значэнняў фарміруецца больш моцная залежнасць інфляцыі ад інфляцыйных чаканняў; па‑другое, ваганні грашовай прапановы выклікаюць непажаданыя змены ў дынаміцы кароткатэрміновых працэнтных ставак пры адсутнасці якога-небудзь шоку ў эканоміцы; па‑трэцяе, значнае зніжэнне дырэктыўнага крэдытавання і развіццё працэсаў дэдаларызацыі павышаюць дзейснасць працэнтнага канала, які больш эфектыўны па ступені ўздзеяння на фінансавы рынак.

Дагавор аб Еўразійскім эканамічным саюзе, які ўступіў у сілу (2015 г.), азнаменаваў сабой пераход дзяржаў-членаў да новай стадыі рэгіянальнага супрацоўніцтва — глыбокай эканамічнай кааперацыі. Дагавор прадугледжвае паглыбленне эканамічнай інтэграцыі шляхам у т. л. рэалізацыі ўзгодненай макраэканамічнай і валютнай палітыкі, г. зн. яе каардынацыі. Гэтая каардынацыя прадугледжвае сінхранізацыю рэжымаў грашова-крэдытнай палітыкі. Такім рэжымам на сённяшні дзень з’яўляецца таргетаванне інфляцыі. Механізм дзеяння рэжыму таргетавання інфляцыі прадстаўлены на рыс. 8.

Аднак для яго функцыянавання неабходна наяўнасць адпаведных макраэканамічных і інстытуцыянальных умоў (аперацыйная незалежнасць цэнтральнага банка, празрыстасць яго функцыянавання, наяўнасць развітога фінансавага рынку і яго інфраструктуры, нізкі ўзровень даларызацыі і дырэктыўнага крэдытавання, наяўнасць мадэльнага апарата для прагназавання манетарнай палітыкі і інш.). Работа ў гэтым накірунку паспяхова праводзіцца.

За час дзяржаўнай незалежнасці грашова-крэдытная палітыка Рэспублікі Беларусь прайшла дастаткова доўгі і няпросты этап станаўлення і развіцця, працяглы перыяд выкарыстання стратэгіі таргетавання абменнага курсу і з 2015 г. развіваецца ў рамках рэжыму манетарнага таргетавання. У далейшым плануецца ажыццявіць пераход да таргетавання інфляцыі ў сярэднетэрміновым перыядзе.

Рэспубліка Беларусь, пераадолеўшы перыяд гіперінфляцыі і шэраг інфляцыйных усплёскаў, здолела дзякуючы правядзенню ўзважанай грашова-крэдытнай палітыкі выйсці на адназначны ўзровень інфляцыі. Падтрыманне інфляцыі на ўзроўні 4–5 % стане асноўным фактарам умацавання даверу да беларускага рубля і важнейшай умовай павышэння ўстойлівых тэмпаў росту эканомікі.