Эканоміка Рэспублікі Беларусь апошнія 5 гадоў развівалася з няўстойлівай дынамікай, асноўнай прычынай якой выступалі знешнія выклікі і пагрозы. Каранавірусная пандэмія, якая суправаджалася падзеннем сусветнай вытворчасці і эканамічнай актыўнасці асноўных знешнегандлёвых партнёраў Беларусі, прывяла да зніжэння валавога ўнутранага прадукту (ВУП) краіны ў 2020 г., а ўведзеныя калектыўным Захадам санкцыі — да «прасядання» беларускай эканомікі ў 2022 г. Тым не менш за 5 гадоў (2019–2024 гг.) ВУП Беларусі вырас на 4,8 %, а ВУП на душу насельніцтва па парытэце пакупніцкай здольнасці (ВУП па ППЗ) у цэнах 2021 г., — на 8,4 % (рыс. 1).

Асноўную частку ўнутранага прадукту фарміруе сфера паслуг (49,7 % па выніках 2024 г. ), вытворчая сфера — толькі 37,6 % (рыс. 2). Разам з тым у разрэзе відаў эканамічнай дзейнасці найбольшую нагрузку пры фарміраванні ВУП бярэ на сябе прамысловасць (25,0 %), асноўную частку якой складаюць апрацоўчыя галіны (20,3 %), 3,2 % — электра- і цеплаэнергетыка, 1,5 % — горназдабываючая прамысловасць і водазабеспячэнне. Рэспубліка цалкам забяспечваецца ўласнымі транспартнымі сродкамі для перавозкі пасажыраў і грузаў; практычна поўнасцю — айчыннымі сельгасмашынамі. Вырашана праблема тэхнічнай аснашчанасці дарожнага будаўніцтва. Новымі «кропкамі росту» сталі серыйная вытворчасць аўтамабіляў «Белджы», электрамабіляў і электробусаў розных тыпаў, уведзена ў эксплуатацыю атамная электрастанцыя.

Удзельная вага плошчы Беларусі ў свеце складае 0,15 %, насельніцтва — каля 0,1 %, і «ніша», якая фарміруецца краінай у сусветнай эканоміцы, прыблізна адпавядае сваім зыходным патэнцыйным даным. Так, удзельная вага рэспублікі ў сусветным ВУП па парытэце пакупніцкай здольнасці складае каля 0,15 %, столькі ж — яе ўклад у сусветны экспарт (тут і далей прыводзяцца даныя Сусветнага банка па стане на кастрычнік 2025 г., калі не пазначана іншае).

Паводле даных Сусветнага банка за 2024 г., па паказчыку долі экспарту тавараў і паслуг у ВУП Беларусь займае 28‑е месца ў свеце (65,1 %) у спісе са 136 краін. Расія ў дадзеным рэйтынгу знаходзіцца на 108‑м месцы (21,9 %), Арменія — на 14‑м месцы (76,3 %).

Згодна з паказчыкам ВУП па парытэце пакупніцкай здольнасці (ППЗ) у 2024 г. Беларусь займала 64‑е месца са 184 краін.

Пры пераліку ВУП па ППЗ на душу насельніцтва ў спісе разгледжаных краін пазіцыя Беларусі адпавядае 67‑му месцу са 184 краін з даходам на душу насельніцтва 33,0 тыс. долараў ЗША (рыс. 3).

Недастаткова высокія пазіцыі Беларусі тлумачацца тым, што пакуль краіна адстае па эфектыўнасці ад развітых краін. Прадукцыйнасць працы аднаго занятага ў эканоміцы, разлічаная па ВУП па ППЗ, у Беларусі істотна ніжэйшая за ўзровень многіх краін. Разам з тым сярэднесусветнае значэнне гэтага паказчыка перавышана рэспублікай на 16,1 % (рыс. 4).

Эканоміка Беларусі ў значнай ступені залежыць ад замежжа. Структура прамысловасці рэспублікі, якая склалася, патрабуе вялікай колькасці імпартнай сыравіны і матэрыялаў, што прыводзіць да дысбалансаў у знешнім гандлі і, як вынік, фарміравання адмоўнага сальда рахунку бягучых аперацый плацежнага балансу (рыс. 5).

Разам з тым трэба адзначыць, што аж да 2022 г. уключна сальда рахунку бягучых аперацый плацежнага балансу Рэспублікі Беларусь пастаянна паляпшалася і нават перайшло ў зону станоўчых значэнняў. Яго далейшае пагаршэнне шмат у чым звязана з задавальненнем адкладзенага попыту на імпарт, які рэзка скараціўся ў 2022 г. з прычыны санкцый, а таксама са стымуляваннем унутранага спажывецкага попыту.

Дэфіцыт унутраных рэсурсаў можа кампенсавацца са знешніх крыніц. Адным з такіх з’яўляюцца прамыя замежныя інвестыцыі (ПЗІ). Іх асноўная перавага перад іншымі крыніцамі прыцягнення сродкаў — гэта чысты неэмісійны характар. Акрамя гэтага, ПЗІ ўяўляюць сабой канал перадачы ноў-хаў і тэхналогій у першую чаргу за кошт будаўніцтва прамысловых прадпрыемстваў і ўстаноўкі абсталявання. ПЗІ таксама мяркуюць і больш непасрэдную перадачу ноў-хаў у адносінах выкарыстання капіталаёмістых тэхналогій — за кошт навучання работнікаў для вытворчых ліній, укаранення альтэрнатыўных практык кіравання і больш дасканалай арганізацыйнай структуры.

Чысты аб’ём сродкаў, якія паступілі ў краіну за 2019–2024 гг. у выглядзе прамых інвестыцый, прадстаўлены на рыс. 6.

Такім чынам, аб’ём ПЗІ, якія паступаюць у краіну ў чыстым выглядзе, стабільна складае каля 2 % ВУП.

Важнай крыніцай фінансавання дэфіцыту бягучага рахунку для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца знешнія запазычанні. Паводле ацэнак, якія прыведзены ў выданні The World Factbook на кастрычнік 2025 г., па паказчыку абсалютнай велічыні знешняга доўгу краіна займала 36‑ю пазіцыю ў свеце з 122 краін і тэрыторый, па якіх прыводзяцца даныя (згодна з ацэначнымі данымі за 2023 г.). З краін-партнёраў па ЕАЭС лепшыя пазіцыі ў дадзеным рэйтынгу ў Арменіі (67‑е месца) і Кыргызстана (81‑е месца). Пазіцыі Расіі і Казахстана ў гэтым рэйтынгу горш — яны займаюць 7‑е і 29‑е месцы адпаведна. Украіна ў рэйтынгу на 11‑м месцы.

Як правіла, знешнія запазычанні патрабуюцца для папаўнення золатавалютных рэзерваў краіны, неабходных для падтрымання стабільнасці ў валютна-фінансавай сферы. Паводле даных Сусветнага банка за 2024 г., Беларусь з аб’ёмам золатавалютных рэзерваў у 8,9 млрд долараў ЗША была 76‑й у спіску з 141 краіны. Найбольшы аб’ём золатавалютных рэзерваў маюць Кітай, Японія і ЗША. Даныя па Расіі за 2024 г. не прыводзяцца. Казахстан займае ў рэйтынгу краін па гэтым паказчыку 42‑е месца (45,8 млрд долараў ЗША), Украіна — 45‑е (43,8), Кыргызстан — 92‑е (5,1), Арменія — 100‑е месца (3,7 млрд долараў ЗША).

Разам з тым для стабільнага развіцця краіны мае значэнне не столькі абсалютны паказчык колькасці золатавалютных рэзерваў, колькі адносны, а менавіта золатавалютныя рэзервы ў месяцах імпарту тавараў і паслуг. Лічыцца, што рэзервы краіны павінны быць не меншыя за суму, якую краіна траціць на імпарт тавараў і паслуг на працягу трох месяцаў. Паводле даных Сусветнага банка, па паказчыку рэзерваў у месяцах імпарту тавараў і паслуг сусветнымі лідарамі з’яўляюцца Алжыр, Саудаўская Аравія, Ізраіль, Швейцарыя і Японія. З паказчыкам 1,96 Беларусь займае 93‑е месца ў спісе са 117 краін (рыс. 7).

Паводле даных Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, у 2025 г. золатавалютныя рэзервы Беларусі істотна павялічыліся і на 1 ліпеня 2025 г. склалі 11,5 млрд долараў ЗША, што можна параўнаць з коштам імпарту тавараў і паслуг краіны за 2,8 месяца.