Дата стварэння: 09.10.2024 09:59:57
Дата змены: 12.03.2025 15:37:43
|
Аддзел Дзеразападобныя Lycopodiophyta D. H. Scott |
|
Клас Дзеразападобныя Lycopodiopsida Bartl. |
|
Сямейства Дзеразовыя Lycopodiaceae P. Beauv. ex Mirb. |
|
Род Дыфазіястр Diphasiastrum Holub |
Дыфазіястр Зэйлера (фота: В. М. Ціхаміраў).
Дыфазія́стр (Diphasiastrum Holub), род вышэйшых споравых раслін сямейства Дзеразовыя.
Вядома каля 20 відаў і 7 гібрыдаў, распаўсюджаных пераважна ва ўмеранай зоне Паўночнага паўшар’я і пераважна горных раёнах Паўднёва-Усходняй Азіі, адзін від — у Паўднёвай Афрыцы і на Мадагаскары, 2 віды — у трапічнай Амерыцы.
У Беларусі 2 віды: дыфазіястр сплюшчаны [Diphasiastrum complanatum (L.) Holub], дыфазіястр трохкаласковы [Diphasiastrum tristachyum (Pursh) Holub] і адзін гібрыдагенны від: дыфазіястр Зэйлера [Diphasiastrum × zeilleri (Rouy) Holub].
Растуць у светлых хвойных (пераважна хваёвых) і мяшаных лясах.
Шматгадовыя вечназялёныя расліны з дыморфнымі дыхатамічна галінаванымі парасткамі: доўгімі паўзучымі па паверхні глебы або падземнымі плагіятропнымі парасткамі, ад якіх адыходзяць надземныя артатропныя галіны, якія маюць абмежаваны рост. Лісце лускападобнае, размяшчаецца ў чатырох радах, парна-супраціўнае, ад лінейнага да ланцэтнага, прыціснутае або адхіленае. Для многіх відаў характэрна дарсівентральная будова парасткаў, пры гэтым пляскаваты парастак мае два рады бакавога і па адным радзе брушнога і спіннога лісця. Спараносныя каласкі (стробілы) адзінкавыя або шматлікія, на ножках або сядзячыя. Спарафілы сэрцападобныя, выразна адрозніваюцца ад вегетатыўнага лісця. Споры пупышкападобныя з сеткаватай паверхняй. Ва ўмовах Беларусі спараносяць у чэрвені — ліпені. Споры прарастаюць у цемры. Гаметафіты падземныя, мікагетэратрофныя, развіваюцца 5–7 гадоў, даўжынёй да 1 см з конусападобнай ніжняй часткай, звужанай шыйкай і пашыранай верхняй гаметангіяльнай зонай.
Для беларускіх відаў роду характэрны кланальны рост з утварэннем курцін, якія па меры адмірання цэнтральнай часткі ператвараюцца ў кальцавыя зараснікі (ведзьміны кольцы дыяметрам да некалькіх дзясяткаў метраў).
Лекавая расліна. Экстракты з надземнай часткі шэрагу відаў (перш за ўсё діфазыястру сплюшчанага) ужываюць як седатыўны, анальгезуючы, дыўрэтычны сродак, вонкава — пры фурункулёзе, алапецыі, цынзе, дэрматамікозах. Споры, таксама як споры дзеразы булавападобнай (Lycopodium clavatum L.) і спінулюму гадавога [Spinulum annotinum (L.) A. Haines], выкарыстоўваюцца ў якасці дзіцячай прысыпкі, пры пролежнях, для абсыпання пілюль. Раней яны мелі вялікае значэнне ў металургіі, дзе выкарыстоўваліся для абсыпання формаў пры выплаўцы чыгуну, асабліва пры фасонным ліцці. Надземныя часткі расліны раней прымяняліся для атрымання зялёнай (а таксама жоўтай і сіняй) фарбы для шэрсці.
Флора Беларуси. Сосудистые растения: в 6 т. Т. 1 / под общ. ред. В. И. Парфенова. – Минск: Беларуская навука, 2009.
Тихомиров В. Н. Критические заметки о некоторых группах высших споровых растений флоры Беларуси / В. Н. Тихомиров // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. – 2004. – № 3. – С. 36 – 40.
Иваненко Ю. А. О роде Diphasiastrum (Lycopodiaceae) в Восточной Европе / Ю. А. Иваненко, Н. Н. Цвелёв // Ботанический журнал. – Т. 89. – 2004. – № 1. – С. 100 – 113.
Конспект флоры Восточной Европы: в 4 т. Т. 1 / В. В. Бялт [и др.]; под ред. Н. Н. Цвелева. – Москва: Товарищество научных изданий КМК, 2012.
Энцыклапедыя прыроды Беларусі: у 5 т. Т. 2: Гатня — Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1983.
Природа Беларуси: энциклопедия: в 3 т. Т. 3: Растения, грибы, животные / Редкол.: В. Ю. Александров [и др.]. – Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 2014.
Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1998.
Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 (7) т. Т. 3: Герасименко — Картель / Редкол.: Г. П. Пашков (глав. ред.) [и др.]. – Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 2006.